Dalawang sine hinggil sa Philippine-American War

DALAWANG SINE HINGGIL SA PHILIPPINE-AMERICAN WAR

Maikling sanaysay at tulâ ni Gregorio V. Bituin Jr.

Kahapon, Marso 6, 2026, ay napanood ko ang dalawang dokumentaryo / pelikula hinggil sa Digmaang Pilipino-Amerikano, lalo na ang Bud Dajo massacre. Talagang inabangan ko ito. Ang dalawang ito'y ang Memoirs of a Forgotten War, at ang Cinemartyrs. Ang direktor ay si Sari Dalena. Nabanggit na ika-120 anibersaryo ng Bud Dajo massacre ng araw na iyon.

Mula sa isang presscon na pinamagatang "Defending the Defenders" na hinggil sa karapatang pantao, ay agad kong hinabol ang nasabing historical dokyu. Alas-kwatro ang simulâ kayâ alas-tres pa lang ay umalis na ako sa 1-4pm na presscon. Marahil, naisip ng ilang kasama, bakit kaya ako nagmamadaling umalis? Tantiya ko kasi, kahit malapit lang, ay baka maleyt ako dahil sa trapik.

Dumating ako sa Cine Adarna ng ika-4:10 ng hapon. Naabutan ko pa ang pamagat na War. Di na ako dyuminggel at naghanap na ng mauupuan sa madilim na sinehan. Nagsimula ang Memoirs of a Forgotten War sa pagtalakay ng isang banyagang ang tinig ay babae. Sinalaysay ang ilang pangyayaring naganap noong Philippine-American War sa Ilocos at sa Patikul.

Naging matingkad sa akin ang paglusob ng pulutong ng kababaihan sa mga sundalong Amerikano sa isang labanan. Patay silang lahat, pati ang lider nilang animo'y Kristo ang kaanyuan.

Libre o Free Admission ang Memoirs of a Forgotten War, na isang oras din, habang may bayad naman ang Cinemartyrs, na higit dalawang oras naman. P200 ang regular habang P150 ang senior / PWD / student. Naglabas ako ng P150 at ibinayad na sabi ko, hindi regular, kundi pultaym na aktibista. Itatanong daw muna, subalit pumayag na rin at binigyan ako ng tiket.

Bihira akong makapanood ng sine o dokumentaryo hinggil sa Philippine-American War, habang kayrami ng pelikula hinggil kina Gat Jose Rizal, Gat Andres Bonifacio, at iba pang nakibaka laban sa mananakop sa Luzon. Kaya ang panonood ng dalawang pelikulang ito ay di ko na pinakawalan.

6:30 pm, pinapasok na kami para sa Cinemartyrs. Tahimik akong umupo at nanood. Binuksan iyon sa eksena sa isang lugar marahil ay sa Intramuros na kapis pa ang mga bintana. Pinakita ang pagkuha sa isang eksenang pinalabas na sa Memoirs of a Forgotten War na una kong napanood ng hapong iyon. Si Angel Aquino na ang gumanap sa babaeng may hawak na sanggol habang sumugod muna ang maraming kababaihan sa pulutong ng mga sundalong Amerikano, pinagbabaril, hanggang sila'y nangaubos. Lumaban noon ang mga kababaihan para sa dignidad at kalayaan ng bayan laban sa mga mapaniil na mananakop. Napanood habang dalawang araw na lang ay Araw na ng mga Kababaihan.

Pinakita rin ang sitwasyong kausap ng direktor na babae ang tatlong tagasuri para sa NCCA grant. Dapat daw hindi Luzon-centric ang kanyang pelikula kundi pinapunta siya roon sa Mindanao. Kaya nagpasiya siyang pumunta, kasama ang kanyang pangkat, sa Mindanao, partikular sa Patikul, Sulu, kung saan naroon ang Bud Dajo, isang matarik na kabundukan.

Nakausap pa niya ang lider ng mga sundalo, na pinakiusapan niyang sumama na rin sa pelikula. Nakarating ang pangkat sa Bud Dajo at nakausap ang mga elder at residente roon. Sa isang eksena, sinabihan silang bawal daw mag-utos ang babae sa lalaki. Kaya ang ginawa ng direktor ay kinausap ang panganay na anak ng isang elder upang siyang mag-utos sa mga gaganap.

Ayon kay Direk, pag tinapik niya sa balikat ang lalaki, ibig sabihin, magpatuloy na sa pag-arte, o kaya'y tapos na, "cut".

Araw pala ng kasalan ng dalawang Tausug nang maganap ang paglusob at pambobomba ng mga Amerikano sa Bud Dajo. Marami ang namatay sa kanila. Subalit sa pagsasaliksik ko, walang binanggit ang mga reporter na Kano sa nasabing kasalan, at binabanggit lang ay maraming moro ang kanilang kalaban. Buti't ipinakita iyon sa nasabing pelikula, kung ano talaga ang naganap.

Matapos ang eksena, ang babaeng umaktong ikakasal sana ay tila nasapian, at marami ang tumulong sa kanya, pati mga elder. Tatlo pang lalaki ang gayon din ang dinanas, pati na si direk. Hanggang makabalik na ang babae sa kanyang sarili. Sabi niya, "hindi n'yo ba nakikita, nariyan sila."

Nagpapasalamat ang mga katutubomg Tausug dahil naranasan umano nila ang dinanas ng kanilang mga ninuno, bagamat sa pelikula lamang. Matapos ang palabas ay nagkaroon ng panayam sa mga nagsiganap, pati kay Direk. Pagpupugay sa lahat ng gumawa ng mga dokumentaryo at pelikulang iyon!

Pumasok ako ng 4pm, lumabas bandang alas-nuwebe pasado na. Higit limang oras man, nagutom man, subalit talagang sulit pagkat napanood ko ang dalawang makasaysayang palabas na ito. Sadya akong nappapasalamat at nagpupugay.

DALAWANG SINE HINGGIL SA FIL-AM WAR

dalawang makasaysayang sine

ang aking pinanood kagabi

sadyang yumanig sa aking diwà

ang anibersaryo ng gunitâ

nang nanood sa U.P. Film Center

patungkol sa Bud Dajo massacre

kasabay ng petsang Marso Anim

ang isang kabanatang malagim

sineng Memoirs of a Forgotten War

pati ang Cinemartyrs, nilahad

sa dalawang pelikulang iyon

gunita't historya ng kahapon

kayraming babae ang namatay

Katipunerang lumabang tunay

sa mga sumakop at sumiil

sa bayang nais nilang makitil

dalawang sineng sadyang kaiba

na Fil-Am War ang tinalakay na

pagpupugay sa kanilang lahat

sa sine't temang sadyang kaybigat

03.07.2026

Ang tugmaan sa tula kong "Pluma't Kwaderno"

ANG TUGMAAN SA TULÂ KONG "PLUMA'T KWADERNO"

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Sinubukan kong kumathâ ng tulang may iba't ibang tugmaan. Magkatugmâ ang dalawang magkakasunod na taludtod sa loob ng apat na saknong.

Inihalimbawà ko ang taludturan sa Shakespearean (English) sonnet at sa Petrarchan (Italian) sonnet. Sa Shakespearean ay may tugmaang A-B-A-B, C-D-C-D, E-F-E-F, at G-G, habang sa Petrarchan sonnet naman ay may tugmaang A-B-B-A, A-B-B-A, C-D-E, C-D-E.

Ang dalawang nabanggit ay soneto, o tulang may tugma't sukat at labing-apat na taludtod. Ang aking kinatha'y may labing-anim na taludtod sa apat na saknong.

Ang ginawà kong tugmaan sa tulang "Pluma't kwaderno" ay: A-A-B-B, C-C-D-D, E-E-F-F, at G-G-H-H. Narito ang nasabing tula:

PLUMA'T KWADERNO

palagi akong may dalang

pluma't kwaderno sa bulsa

at sa bag, lalo na't handang

magsulat ang mangangathâ

sa dadaluhan kong pulong

ay ilalabas na iyon

susulat ng katitikan

o mga napag-usapan

at sa paghabi ng kwento

at tulâ, handang totoo

itatala'y nasa isip

upang di iyon mawaglit

dinanas ng aping uri

dahil sa trapong kadiri

sa akda'y pinagbubuti

upang sa bayan magsilbi

Sa unang saknong, ang tugmaan ay A-A-B-B, magkatugmâ ang "dala" at "bulsa, habang magkatugmâ naman ang "handâ" at "mangangathâ". Pansinin, ang huling pantig ng "dala" at "handâ" ay may hulaping "ng". Hindi magkatugmâ ang "dalang" at "handang" na ginamit sa nasabing tulâ dahil hindi kasama sa huling pantig na "la" at "dâ" ang hulaping "ng" sa tugmaan.

Kayâ ang tugmaan ay hindi A-A-A-A kahit kapwa titik "a" ang dulo ng mga salitâ, kundi A-A-B-B dahil ang "dala" at "bulsa" ay walang impit sa dulo ng salitâ, habang ang "handâ" at "mangangathâ" ay may impit. Sa ating katutubong panulaan, hindi magkatugmâ ang salitang may impit at walang impit kahit pareho ang dulong titik, tulad ng "dugô" at "berdugo" ay hindi magkatugmâ.

Sa ikalawang saknong, ang tugmaang C-C-D-D. ay halatâ agad at madaling makita. Ang "pulong" at "iyon" ay magkatugmâ, at kapwa "an" ang dulo ng "katitikan" at "napag-usapan".

Sa ikatlong saknong, sa tugmaang E-E-F-F, ang "kwento" at "totoo" ay magkatugmâ. Ang "isip" at "mawaglit" kahit magkaiba ng dulong pantig na "ip" at "it" ay magkatugmâ, batay sa batas sa katutubong panulaan, na ang katinig na malakas na "B, K, D, G, P, S, T" ay magkatugmâ, habang magkatugmâ naman ang "L, M, N, NG, R, W, Y" na pawang katinig na mahina. Kayâ ang "balag" at "balam" ay hindi magkatugmâ, habang ang "bakas" at "bakat" ay magkatugmâ.

Sa ikaapat na saknong, ang tugmaan ay G-G-H-H, bagamat lahat ng salita ay nagtatapos sa titik "i". Ang salitang "uri" at "kadiri" ay magkatugmâ, at kapwa may impit, habang magkatugmâ rin ang walang impit na salitang "pinagbubuti" at "magsilbi". Hindi magkatugmâ  ang "kadiri" at "magsilbi".

03.03.2026

Pagdalo sa "Hugyaw" sa pagtatapos ng Buwan ng Sining

PAGDALO SA "HUGYAW" SA PAGTATAPOS NG BUWAN NG SINING

Maikling sanaysay at tulâ ni Gregorio V. Bituin Jr.

Bilang panitikero at makatâ, dinaluhan ko ang iba't ibang aktibidad ngayong Pebrero - ang Buwan ng Sining. Mula sa dalawang araw na Pasinayà 2026 mula Pebrero 7-8 hanggang Hugyaw ng Pebrero 27. Bukod sa Buwan ng Panitikan tuwing Abril ay binigyan kong halaga ang Buwan ng Sining.

Sapagkat ang mga makatâ ay hindi lang nasa panitikan kundi ang pagtulâ ay isang sining din mula pa noong unang panahon.

Mula sa isang pagkilos sa panawagang pagpapalaya sa dalawang kasamang dinakip ng mga pulis sa kasagsagan ng pagdiriwang ng Edsa@40 at napiit sa Mandaluyong, ay nagtungo ako sa Metropolitan Theater upang panoorin ang Hugyaw ng ikaanim ng gabi.

Ang pamagat ng closing program ng Buwan ng Sining ay "Hugyaw: Ugnayan ng Galing, Katotohanan at Giting" na magsisimula ng ikaanim ng gabi, ayon sa programa, Open to the Public at Free Admission. Nakaabot ako roon, mabuti't nag-umpisa iyon ng 6:40 pm at natapos sa ganap na ikawalo ng gabi.

Ang hugyaw ay salitang Bisaya, na ibig sabihin ay "tagumpay sa labanan" (mula sa Diksiyonaryong Adarna, pahina 324. Ito naman ang nakita ko sa google: "Hugyaw is a Cebuano and Hiligaynon (Visayan) word meaning a loud, joyous shout, cheer, or roar of excitement from a crowd. Often associated with festivals, it signifies merry-making, jubilation, and loud celebration. It is frequently used to describe the energetic, festive atmosphere of a parade or fiesta." (Ang Hugyaw ay  salitang Cebuano at Hiligaynon (Visayan) na nangangahulugang malakas, masayang hiyawan, palakpakaan, o dagundong ng pananabik mula sa mga nagsidalo. Madalas itong iniuugnay sa mga kapistahan, nagsasaad ito ng pagsasaya, kagalakan, at malakas na pagdiriwang. Madalas itong ginagamit upang ilarawan ang masigla at masayang kapaligiran ng isang parada o pista."

Binati ng tagapagpadaloy ang presensya ni National Artist for Literature Virgilio S. Almario. Kinilala rin ang gawa ng iba't ibang National Artist, tulad nina Nora Aunor at Fernando Poe Jr (sa Film), Francisco Manosa at Ildefonso Santos Jr. (sa Arkitektura), Ramon Obusan (sa Sayaw), Lucio San Pedro at Levi Celerio (sa musika), at marami pang iba. Doon ay nagtanghal ang iba't ibang grupo tulad ng Wincess Jem, Lucky G., JM Yesures, Shanne Gulle, ang University of Santo Tomas Singers, Bayanihan National Folk Dance Group, Ramon Obusan Folkloric Group, Quartet, Douglas Nierras Powerdance Philippines Foundation Inc., Ballet Philippines, atbp. Pinarangalan naman bilang Ani ng Sining ang UST Singers.

Isinayaw din ang mga katutubong sayaw, tulad ng sayaw ng mga Ifugao, Pandanggo sa Ilaw, Tinikling, Maglalatik (o sayaw gamit ang bao ng niyog), at marami pang iba. Ipinarada rin ng mga nagggagandahang dilag ang iba't ibang katutubong habi tulad ng Pis Yabit ng mga Tausug, T'nalak ng mga T'boli, Tenun ng mga Yakan, Wanno ng mga Ifugao, Batik ng Indonesia, at Thai Silk.

Sa mga tulad ko'y di ko pinalalampas o binabalewala ang ganitong pagdalo sa mga aktibidad bilang pagpapakita ng katapatan sa sining, bukod pa sa may maisusulat. Kahit maraming gawain, kahit laging nasa kalsada at may ipinaglalaban, ay isinisingit ang ganitong gawain. Pangarap ko ring makapaglunsad ng aklat ko ng mga tulâ sa MET, at makapagbigkas din ng tulâ sa bulwagan nito.

Sa Concert at the Park sa Luneta, ilang taon na ang nakararaan ay napakinggan ng namayapa kong misis ang aking pagbigkas ng tulâ sa harap ng maraming taong dumalo roon. Subalit kung makakapagbigkas ako ng tulâ, kung sakali lang, sa MET, hindi na niya iyon mapakikinggan.

Mahalaga ang Buwan ng Sining at ang Buwan ng Panitikan, kaya anumang aktibidad mayroon bilang pagpupugay sa sining at sa panitikan, asahan nang magtutungo ako roon. Basta't kaya ng biyahe, ng katawan, at ng oras (walang kasabay).

HUGYAW

mula sa isang pagkilos ng mga kasama

upang palayain sina Parducho't Odeña

kung saan tula'y binigkas para sa kanila

ay agad akong bumiyahe't sa MET pumunta

dumalo sa pagtatapos ng Buwan ng Sining

tawag ay Hugyaw: saya, artista, awit, giling

"Ugnayan ng Galing, Katotohanan at Giting"

libreng palabas, karaniwang tao'y kapiling

isang matandang sining ang pagkatha ng tulâ

tulad nina Balagtas at Batute, makatâ

sa pagdiriwang ng sining, dinaluhang sadyâ

wala man sa toreng garing kaming mangangathâ

maraming salamat sa sining, ako'y namulat

upang kumilos sa mundong kayraming nagkalat

na basura, kurakot, trapong ahas ang balat

upang pagbalikwasin ang bayang di pa dilat

02.28.2026

Panonood ng pelikulang "Sakada" sa Cine Adarna

PANONOOD NG PELIKULANG "SAKADA" SA CINE ADARNA

Maikling sanaysay at tulâ ni Gregorio V. Bituin Jr.

Ala-una ang nakalagay na umpisa ng palabas na SAKADA sa Cine Adarna sa UP, Pebrero 24, 2026. Dumating ako ng ala-una y medya. Mabuti't di pa talaga nagsisimula  ang palabas. Nasa introduksyon pa lang ang emcee at tinalakay ang ilang detalye hinggil sa Sakada. Buti't  nakaabot pa ako't naumpisahan ang pelikula.

Ikalimampung taon na pala ngayong Pebrero 2026 ng pelikulang SAKADA. Una iyong ipinalabas noong Pebrero 1976, panahon ng martial law subalit ilang araw lang umano'y hinarang ng diktador.

Ganap na 1:40 ng hapon nang magsimula na kaming manood. Unang esksena pa lang ay matindi na pagkat pinagbabaril ng mga armadong tauhan ng asyenda ang lider ng unyon ng mga magtutubo. Ang mga nagsiganap (ayon sa natatandaan ko at kilalang artista) ay sina Robert Arevalo, Hilda Koronel, ​​Bembol Roco, Gloria Romero, Rosa Rosal, at Tony Santos Sr. Isinalarawan sa pelikula ang kalagayan ng di makataong pamamalakad at trato sa mga asyenda ng tubuhan.

Ang anak ni Tony Santos Sr., na napaslang sa unang bahagi ng pelikula, ang nagpatuloy bilang lider ng unyon ng mga sakada. Ginampanan iyon ni Robert Arevalo, na nakilala ko lang dahil sa mga pagkunot ng kanyang noo. Kapatid niya roon sina Hilda Koronel at Bembol Rocco.

Ilang linggo rin daw ipinalabas ang pelikulang ito sa mga sinehan bago inutos ni dating Pangulong Marcos Sr. ang pagtanggal ng nasabing pelikula sa mga sinehan at pag-aresto sa mga sangkot sa pelikula, tulad ni Direktor Behn Cervantes.

Masalimuot ang buhay ng mga sakada. Ipinakita roon ang kalunos-lunos na kalagayan ng mga magsasaka sa ilalim ng pyudal na sistema. Inaagaw at inaangkin ng mga asendero ang mga lupang sinasaka ng mga magbubukid habang niyuyurakan ang karapatan ng mga magsasaka. Ang pamilya ng mga sakada ang nagugutom gayong sila ang nagsasaka at nagtatanim ng mga tubo.

Gayunman, nais ng inang si Rosa Rosal na mapag-aral ang kanyang mga anak na sina Hilda Koronel at Bembol Roco, mula sa pitong libong pisong ibinigay ng asendero dahil sa pagbaril at pagkamatay ng kanyang asawa. Habang nakabili naman ng pampasaherong dyip si Robert Arevalo mula sa perang bigay ng ina.

Subalit naloko siya sa biniling dyip na nakaw pala. Si Hilda Koronel ay nagbenta ng katawan, habang pumasok na seminarista si Bembol Rocco dahil sa paring nakatalaga sa kanilang lugar. Ipinagpatuloy naman ni Robert Arevalo ang gawain bilang unyonista at pagpapaliwanag sa mga sakada ng kanilang kalagayan.

Naging kasintahan ni Hilda Koronel ang anak ng asendero. Subalit binigyan siya ng pera ng ina ng kanyang kasintahan, na ginagampanan ni Gloria Romero, upang layuan lang ni Hilda Koronel ang kanyang anak. Hanggang mapariwara si Hilda at nagbenta ng kanyang katawan. Nakausap naman ni Bembol Rocco ang paring nakatalaga sa kanilang bayan. Nakasama si Bembol sa seminaryo, subalit sa kalaunan ay umuwi siya sa kanilang nayon upang makilahok sa welga.

Sa pulong bago isagawa ang isang malawakang welga, ang eksenang nakapukaw sa akin ay nang tumindig na si Rosa Rosal at kinumbinsi ang mga sakada, lalo na ang mga kababaihan, na magtulong-tulong upang tagpasin ang tanikala ng kahirapan. Marami ang namatay sa kanilang isinagawang welga, pinagbabaril ng mga tauhan ng asyenda. Namatay din ang anak ng may-ari pagkat lumahok at nakiisa sa mga sakada.

Matapos ang palabas ay nagkaroon pa ng panayam sa mga nagsiganap.

Isa si Sir Reuel Aguila sa mga tagapagsalita matapos ang palabas. Kasama pala siya sa mga tumulong na magsulat ng iskrip ng nasabing pelikula. Naroon din si Amanda Echanis na limang taon ding ikinulong sa gawa-gawang kaso. Naroon din si Bembol Rocco at manunuring si Nilo Ocampo.

Nang magsibabaan na sila, sinalubong ko si Sir Reuel at binigyan ko siya ng tatlo kong libretong "Malayang Salin ng mga Tula ng mga Makatang Palestino", "Tula't Tuligsa Laban sa Korapsyon", at "Tula't Panawagan Para sa Hustisyang Panlipunan". Noong Hunyo 2022 ay hinanap pa talaga niya ako upang makapasok sa Palihang Rogelio Sikat Writers Workshop Batch 15 sa UP Diliman. Wala pala akong inilagay na email at cellhone number sa aking aplikasyon, subalit naisulat ko pala ang pangalan ni misis. Kaya si misis ang kinontak upang sabihing kasama ako sa palihan. Maraming salamat, Sir Reuel.

Natapos iyon pasado alas-singko ng hapon. Paglabas ko, uminom muna ako ng tubig. Habang umiinom, lumabas na si Bembol Rocco. Malaking tao pala siya, at naka-single na motor. Kung wala lang akong hawak na tubig at biskwit, baka naisingit kong mag-selfie sa kanya.

Kumatha ako ng maikling tula hinggil sa panonood ko ng nasabing pelikula.

PAG-ABANG SA PELIKULANG "SAKADA"

sadyang inabangan ko ang sineng Sakada

nang makita ko sa pesbuk ang pelikula

libre lang ang palabas sa Cine Adarna

mula pulong ay pinuntahan ko talaga

doon ay inilarawan ang kalagayan

ng mga sakada sa Negros nilang bayan

danas nilang kagutuman at kaapihan

pati pagyurak sa kanilang karapatan

kayhuhusay ng mga artistang gumanap

bilang pamilyang sakadang batbat ng hirap

ang lagay sa pyudal na sistema'y nagagap

kaya buhay ng sakada'y aandap-andap

pelikulang ito'y nagpasigla sa buhay

upang lipunang makatao'y maging pakay

sa lahat ng sakada, ako'y nagpupugay!

nawa, sistemang pyudal na'y mapawing tunay!

02.24.2026